Archiwum ofiar terroru nazistowskiego i komunistycznego w Krakowie 1939 - 1956

Imię: Tadeusz

Nazwisko: Wąsowicz

Pseudonim: Baca

Organizacja: Organizacja Orła Białego, Związek Walki Zbrojnej (ZWZ); Szare Szeregi

  • Imiona rodziców:
  • Data zatrzymania: 02.05.1941
  • Data urodzenia: 29.07.1906
  • Miejsce urodzenia:
  • Data śmierci: 26.11.1952

Biogram

Tadeusz Jerzy Wąsowicz pseud. „Baca” pedagog, ppor. rez., członek Organizacji Orła Białego i Szarych Szeregów, harcmistrz.

Urodził się 29 lipca 1906 r. w Limanowej, jako syn Michała (ok. 1859 - ok. 1915, oficjała sądowego) i Anieli z d. Dąbrowskiej (1877-1948). Miał trzech braci: Józefa (ur. 1900-1964, prof. dr, geografa i kartografa, hufcowego harcerzy w Nowym Sączu, żołnierza wojny 1920 r. i Armii Krajowej), Stanisława (1901-1941; pseud. „Sztoś”, prawnika, sędziego, harcmistrza, hufcowego Szarych Szeregów w Nowym Sączu, aresztowanego i straconego w KL Auschwitz), Michała (1902-1970, ppłk WP, oficera 1 Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka i 1 Korpusu w Szkocji, zmarłego w Londynie) i siostrę Zofię (1908-1980, polonistkę, nauczycielkę).

Uczęszczał do szkoły powszechnej (1912-1916), a następnie do I Gimnazjum im. Jana Długosza w Nowym Sączu (1916-1924). Ok. 1917 r. wstąpił do harcerstwa. Maturę zdał w 1924 r. Odbył studia na Uniwersytecie Jagiellońskim (UJ), studiując historię nauk ścisłych. Po ich ukończeniu został asystentem, najpierw przy Katedrze Historii Nauk Ścisłych, a potem przy Seminarium Nauk Ścisłych UJ. Interesował się zwłaszcza osobami Mikołaja Kopernika i XVII-wiecznego matematyka Adama Kochańskiego. W okresie studiów należał do harcerskiego kręgu instruktorskiego „Watra” oraz do 9. Krakowskiej Drużyny Harcerzy i był do 1926 r. jej drużynowym. Od listopada 1927 r. był kierownikiem Wydziału Starszego Harcerstwa w Komendzie Chorągwi Harcerzy, a od kwietnia 1928 r. do czerwca 1930 r. członkiem zarządu Oddziału w Krakowie. W styczniu 1929 r. otrzymał stopień podharcmistrza. W czasie Zjazdu Oddziału w maju 1930 r. wygłosił referat pt. „Starsze, a młodsze harcerstwo na terenie Oddziału Krakowskiego”, w którym przedstawił strukturę wiekową organizacji w najbliższym okresie i wynikające z tego zadania. W 1932 r. był członkiem Honorowego Sądu Harcerskiego Oddziału. 1 września 1932 r. został zastępcą komendanta chorągwi i kierownikiem Wydziału Harcerskiego w Komendzie Chorągwi Harcerzy w Krakowie. 16 lutego 1933 r. otrzymał stopień harcmistrza. Prowadził kursy podharcmistrzowskie w latach 1933, 1934 i 1935. Na Jubileuszowym Zlocie Harcerstwa polskiego w Spale w 1935 r. był zastępcą komendanta podobozu. Następnie uczestniczył w II Międzynarodowym Zlocie Starszych Skautów w Szwecji na Ingarö. Pełniąc w 1936 r. obowiązki kierownika archiwum Komendy Chorągwi Harcerzy, zainicjował badania nad dziejami harcerstwa. Zgromadzone przez niego materiały znajdują się obecnie w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Wydał drukiem studium poświęcone osobie prof. A. Birkenmajera (1932), opublikował również w czasopismach harcerskich kilka artykułów o charakterze metodycznym.

W kampanii wrześniowej 1939 r. uczestniczył w stopniu podporucznika. Był trzykrotnie ranny i leczył sie w szpitalu w Zamościu. Po powrocie do Krakowa w październiku 1939 r. wstąpił do Organizacji Orła Białego. 15 listopada 1939 r. wspólnie z harcmistrzem Marianem Wierzbickim zorganizował w swoim mieszkaniu w Krakowie przy ul. Szlak 21 zebranie instruktorów krakowskich, na którym podjęto decyzję o rozpoczęciu działalności konspiracyjnych struktur harcerstwa. Pośredniczył w nawiązaniu łączności z nowosądecką organizacją harcerską OOB „Resurectio”, powstałą we wrześniu 1939 r. i kierowaną przez jego brata Stanisława. Organizacja ta działała na terenie Nowosądecczyzny i Podhala, zajmowała się wydawaniem i kolportażem ulotek, przerzutami granicznymi i szkoleniem wojskowym. Osiedlił się w Babicy k. Rzeszowa, u rodziny Jarochowskich, gdzie od jesieni 1939 r. prowadził tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej wśród młodzieży z terenów wschodnich, która znalazła tu schronienie. Kiedy na początku 1940 r. komenda chorągwi Szarych Szeregów rozszerzyła zasięg swojego działania na nowe tereny wschodnie, otrzymał pod opiekę rejon Jasła, Krosna, Gorlic i Sanoka, a następnie przyczynił się do rozwinięcia tam działalności harcerstwa. W jego mieszkaniu odbyła się pod koniec stycznia 1940 r. odprawa z udziałem naczelnika Szarych Szeregów Floriana Marciniaka. Brał udział w odbywanych w Krakowie odprawach i jako członek konspiracyjnej komendy chorągwi należał do najbliższych współpracowników komendanta Seweryna Udzieli.

2 maja 1941 r. Tadeusz Wąsowicz został aresztowany na skutek dekonspiracji po aresztowaniu kuriera sieci konspiracyjnej „Odwetu”, który podał kilka nazwisk instruktorów. Wg. niepotwierdzonych informacji był również zamieszany w sprawę nadania przez głośniki radiowęzła w Nowym Sączu audycji radia londyńskiego. Więziony, przesłuchiwany i bity przez gestapo w Rzeszowie nie wydał nikogo. 26 czerwca 1941 r. przewieziono go do więzienia na ul. Montelupich w Krakowie. 12 sierpnia 1941 r. wywieziono go do KL Auschwitz. W obozie pracował początkowo w komandzie ogrodników na terenie obozu, a potem także w Rajsku 11 listopada 1941 r. otrzymał pracę przy wypełnianiu arkuszy ewidencyjnych przybywających do obozu więźniów. Był współorganizatorem i członkiem kierownictwa konspiracyjnej grupy harcerskiej pod kryptonimem „Droga Brzozowa”. Członkowie tej grupy organizowali samopomoc, zdobywali żywność i leki, sporządzali i przekazywali poza obóz wykazy więźniów i informacje, a także organizowali życie kulturalne - prelekcje i występy. Pracując, jako pisarz w kancelarii, wyszukiwał przybywających do obozu harcerzy i organizował dla nich pomoc. Opiekował się najmłodszymi i nauczał ich potajemnie. 12 grudnia 1944 r. przeniesiono go do KL Gross-Rosen, a 23 stycznia 1945 do KL Buchenwald. Był zatrudniony przy prowadzeniu statystyki, gromadził kartoteki więźniów-Polaków, które po wyzwoleniu przywiózł do kraju i przekazał PCK. Został wyzwolony 11 kwietnia 1945 r. przez oddział zwiadu amerykańskich czołgów. Do Polski wrócił 14 sierpnia 1945 r. Podjął pracę w PCK. Równocześnie aktywnie uczestniczył w działaniach mających na celu utworzenie organizacji byłych więźniów oraz zabezpieczenie terenu obozu w Oświęcimiu i upamiętnienie jego ofiar. 27 kwietnia 1946 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki powołało go na stanowisko dyrektora Stałej Ochrony byłego Obozu Oświęcimskiego. Zadaniem Zarządu, w którego skład wchodzili w większości byli więźniowie obozu była ochrona i zabezpieczenie terenu oraz obiektów w celu stworzenia muzeum. Zorganizował muzeum, które stało na wysokim poziomie merytorycznym. Współpracował z wieloma organizacjami i stowarzyszeniami krajowymi i zagranicznymi, zajmującymi się zagadnieniem utrwalania pamięci walki i męczeństwa, a także z Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich. Dbał o zachowanie dokumentów obozowych, które posłużyły w prowadzonych wówczas procesach komendanta Rudolfa Hossa i 40 członków załogi obozu. Zaznawał w czasie tego procesu i uczestniczył w przygotowaniach do wykonania wyroku na terenie obozu. W drugim procesie, toczącym się przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Krakowie w listopadzie i grudniu 1947 r., również występował, jako świadek. W lipcu 1947 r. został mianowany dyrektorem Państwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka. Wyrażał przekonanie, że należy dążyć do zachowania obozu zgodnego z jego stanem faktycznym. Niezależnie od pracy w muzeum współpracował także ze Szkołą Pracy Społecznej w Górkach Wielkich, gdzie wykładał matematykę i fizykę.

W roku 1952 znalazł się w szpitalu z powodu nadczynności tarczycy. Zmarł 26 listopada 1952 r. i został pochowany w grobowcu rodzinnym na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

15 listopada 1994 r. w Krakowie na budynku przy ul. Szlak 21, w którym mieszkał i gdzie powołano podziemne struktury krakowskiego harcerstwa, odsłonięto tablicę upamiętniającą ten fakt.

Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie). Rodziny nie założył.

 Bibliografia:

Teodor Gąsiorowski, Andrzej Kuler, Małopolski słownik biograficzny uczestników działań  niepodległościowych, Kraków 2000, tom 6, str. 163-165