Archiwum ofiar terroru nazistowskiego i komunistycznego w Krakowie 1939 - 1956

Imię: Stanisława

Nazwisko: Rachwałowa

Pseudonim: Herburt, Herburta, Rysiek, Zygmunt

Organizacja: Związek Walki Zbrojnej, Wolność i Niezawisłość

  • Imiona rodziców:
  • Data zatrzymania: 04.1941
  • Data urodzenia: 29.06.1903
  • Miejsce urodzenia:
  • Data śmierci: 18.10.1985

Biogram

Urodziła się 29 czerwca 1903 roku w Rudkach pod Lwowem jako Stanisława Surówka. Ukończyła Gimnazjum Sióstr Urszulanek we Lwowie. Mieszkała w Krakowie przy ulicy Jana III Sobieskiego 5/7. Była zamężna z Zygmuntem Rachwałem – komisarzem Policji Polskiej, oficerem Wojska Polskiego, więźniem NKWD, żołnierzem Armii generała Władysława Andersa zmarłym w 1943 roku w Palestynie. Od 1940 roku kierowała łącznością w podporządkowanej Związkowi Walki Zbrojnej siatce wywiadu i kontrwywiadu zorganizowanej w strukturach policji bezpieczeństwa przez pułkownika Romana Sztabę – komendanta Polnische Polizei w Generalnym Gubernatorstwie. Została aresztowana w kwietniu 1941 roku, w związku z zatrzymaniem Aleksandra Bugajskiego „Halnego” – szefa Związku Odwetu Okręgu Krakowskiego ZWZ. W czasie śledztwa w siedzibie krakowskiego gestapo przy ulicy Pomorskiej 2 była bita, rozbierana do naga, kopana po twarzy i głowie. Trafiła do więzienia Montelupich, skąd została wykupiona na przełomie maja i czerwca 1941 roku. Powróciła do pracy w kontrwywiadzie.

3 października 1942 roku została aresztowana po raz drugi. Była przetrzymywana w więzieniu Helclów – kobiecym oddziale krakowskiego więzienia Montelupich. Transportem z 1 grudnia 1942 roku wywieziono ją do obozu koncentracyjnego Auschwitz II. Otrzymała numer więźniarski 26281. Początkowo pracowała fizycznie przy burzeniu domów. W późniejszym czasie, dzięki znajomości języków obcych, otrzymała pracę w Politische Abteilung-Aufnahme. Była zaangażowana w działalność obozowej konspiracji. Wykorzystując prowadzone przez siebie ewidencje przedmiotów osobistych odbieranych nowoprzybyłym więźniarkom sporządzała tajne raporty zawierające datę przybycia transportu, nazwę miejscowości z której pochodził transport oraz ilość osób”. 18 stycznia 1945 roku została ewakuowana KL Ravensbrück. W marcu tegoż roku trafiła do Neustadt-Glewe. Została wyzwolona 2 maja tego samego roku. Po trzytygodniowym pobycie w szpitalu powróciła do Krakowa.

W czerwcu 1945 roku zaangażowała się w działalność podziemia antykomunistycznego. Początkowo była związana z Brygadami Wywiadowczymi Delegatury Sił Zbrojnych, a następnie – od września 1945 roku – Wydziałem Informacji Zarządu Obszaru Południowego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”. Od sierpnia 1946 roku ukrywała się. Została rozpoznana i aresztowana w Warszawie 30 października 1946 roku. 29 września 1947 roku Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie skazał ją na karę dożywotniego więzienia. Wyrok ten – jako zbyt łagodny – uchylony został przez Najwyższy Sąd Wojskowy. 30 grudnia tego samego roku, w czasie powtórnego procesu, Stanisława Rachwałowa została skazana na karę śmierci, utratę praw publicznych i obywatelskich oraz przepadek mienia. Decyzją Bolesława Bieruta kara ta została zamieniona na dożywocie. Była więziona w Krakowie, Inowrocławiu, bydgoskim Fordonie oraz Grudziądzu. Wolność odzyskała w wyniku amnestii 30 października 1956 roku. Przez szereg lat była inwigilowana przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa. Zmarła 18 października 1985 roku w Rzeszowie.

Bibliografia:

Ankieta 107/R/82, Archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.

Dąbrowa-Kostka S., Krakowska wsypa wiosną 1941, „Kierunki” nr 46, Warszawa 1970, s. 10.

Dąbrowa-Kostka S., W okupowanym Krakowie, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1972, s. 68.

Musiał F., Stanisława Rachwałowa: Bohaterka podziemia – prześladowana przez Niemców i komunistów, http://nowahistoria.interia.pl/prl/news-stanislawa-rachwalowa-bohaterka-podziemia-przesladowana-prze,nId,1108992, dostęp: 01.12.2014.

Piper F., Strzelecka I., red., Księga Pamięci, Transporty Polaków do KL Auschwitz z Krakowa i innych miejscowości Polski Południowej 1940-1944, T. IV, Towarzystwo Opieki nad Oświęcimiem, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, Warszawa-Oświęcim 2002, s. 2287, 2288, 2289, 2292, 2293, 2297, 2301, 2303.