Archiwum ofiar terroru nazistowskiego i komunistycznego w Krakowie 1939 - 1956

Imię: Karol

Nazwisko: Dziewoński

Pseudonim:

Organizacja: Tajna Organizacja Nauczycielska

  • Imiona rodziców:
  • Data zatrzymania: 06.11.1939
  • Data urodzenia: 18.08.1876
  • Miejsce urodzenia:
  • Data śmierci: 06.12.1943

Biogram

Karol Dziewoński, ur. 18 sierpnia 1876 w Jarosławiu, zm. 6 grudnia 1943 w Krakowie – profesor chemii organicznej Uniwersytetu Jagiellońskiego, specjalista w zakresie chemii barwników i technologii farbiarstwa.

Był synem Józefa, nauczyciela rysunku, i Albertyny z Bayerów. Po ukończeniu szkoły średniej w roku 1895, wstąpił na Wydział Chemii Technicznej c. k. Szkoły Politechnicznej we Lwowie. W 1901roku uzyskał stopień inżyniera technologa, a dwa lata później – doktora nauk technicznych. Już w trakcie studiów pracował jako asystent katedry chemii organicznej Politechniki Lwowskiej. Po ukończeniu studiów wyjechał za granicę i pracował na Uniwersytecie we Fryburgu w latach 1902 – 1904, a następnie w Szkole Chemicznej w Miluzie (Alzacja) w latach 1904 – 1906, po czym wyjechał do Rosji gdzie objął kierownictwo laboratorium doświadczalnego Kuwajewskiej Manufaktury w Iwanowo- Wozniesieńsku.

W 1911 r. powrócił do Krakowa i został profesorem zwyczajnym chemii organicznej i dyrektorem II Zakładu Chemicznego. Funkcję tą pełnił aż do wybuchu drugiej wojny światowej. W latach 1920 – 1922 pełnił funkcję dziekana Wydziału Filozoficznego UJ. W Polskiej Akademii Umiejętności pełnił kolejno funkcję: członka korespondenta (1919), członka czynnego (1923), a od 1926 r. funkcję sekretarza Wydziału Matematyczno – Przyrodniczego.

6 listopada 1939 r. w ramach Sonderaktion Krakau został aresztowany wraz z innymi pracownikami UJ i AGH. Po kilku tygodniach pobytu w więzieniu w Krakowie i jednoosobowej celi we Wrocławiu trafił do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen. W momencie kiedy Niemcy ropoczęli zwalnianie profesorów, oświadczył że jeżeli on znajdzie się na liście osób mogących opuścić obóz, a nie chory w tym czasie prof. Stołyhwo, to pozostanie w obozie za niego. Kazimierz Stołyhwo  napisał o tym, że „(..)Było to naprawdę wielkie bohaterstwo, na które mógł się zdobyć tylko człowiek niezwykle szlachetny i wielkiego ducha..." ( K. Stołyhwo, „W niewoli u NSDAP",Kraków ,1946).
Z obozu został zwolniony w lutym 1940 r. i powrócił do Krakowa. W celach zarobkowych zatrudnił się w firmie Wander (fabryka chemiczno - farmaceutyczna) jako doradca naukowy. Była również zaangażowany w tajne nauczanie na uniwersytecie wykładając na tajnych kompletach Wydziału Lekarskiego i Studium Farmaceutycznego. Ponadto należał do Komitetu Trzech, który zajmował się zbieraniem pieniędzy dla asystentów uniwersyteckich i ich rodzin. W czasie okupacji starał się prowadzić działaność naukową, min. pracował nad polsko – angielskim słownikiem chemicznym.

Zmarł 6 grudnia 1943 r. w wyniku wypadku tramwajowego na placu Zgody (obecnie plac Bohaterów Getta) – wypadł z tramwaju i zmiażdżył nogi. Został pochowany na cmentarzu Salwatorskim w Krakowie.

Jano naukowiec specjalizował się w chemii organicznej, a w szczególności chemii barwników i technologii chemicznego barwienia. Jego dorobek naukowy obejmuję 111 opublikowanych pozycji. Wykształcił duże grono chemików organików, z których wielu poświęciło się karierze naukowej i  doszło do stanowisk samodzielnych pracowników naukowych na wyższych uczelniach lub w przemyśle, Stąd II Zakład Chemiczny określano mianem Szkoły Profesora Dziewońskiego.

Był odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski i Złotym Krzyżem Zasługi. Ożeniony z Heleną z Ponikiewskich, z którą miał dwoje dzieci: Kazimierza i Marię.

Bibliografia:

Jan Moszew, Dziewoński Karol (1876 - 1943), [w:] Polski Słonik Biograficzny, t. VI, s. 173 – 174.

Relacje pracowników Uniwersytetu Jagiellońskiego o ich losach osobistych i dziejach uczelni w czasie drugiej wojny światowej, Z praz Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Seria F, Tom 5, Kraków 2005, s. 394 – 396.

Strona internetowa Koła Naukowego Chemików UJ: http://nkch.chemia.uj.edu.pl/nkch/kuratorzy/dziewonski - dostęp 27 XI 2012 r.