Archiwum ofiar terroru nazistowskiego i komunistycznego w Krakowie 1939 - 1956

Imię: Stanisław, Kostka

Nazwisko: Czapkiewicz

Pseudonim: Sprężyna

Organizacja: Związek Walki Zbrojnej (ZWZ)- Armia Krajowa (AK)

  • Imiona rodziców:
  • Data zatrzymania: 05.02.1945
  • Data urodzenia: 31.10.1893
  • Miejsce urodzenia:
  • Data śmierci: 19.03.1961

Biogram

Stanisław Czapkiewicz – Kostka, „Sprężyna”, używał nazwisk Józef Gołda, Józef Leszczyński, Józef Przybylski. Ur. 31 października 1893 r. w Skawinie, zm. 19 marca 1961 r. w Krakowie – legionista, urzędnik sądowy, oficer Amii Krajowej, więzień polityczny PRL.

Był synem Czesława, urzędnika, i Melanii z d. Hoessel. Po ukończeniu gimnazjum Krakowie, studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim. Działał w związku strzeleckim. W sierpniu 1914 r. wyruszył z Oleandrów i w szeregach 1 pp. Legionów uczestniczył w walkach z Rosjanami podczas kampanii kieleckiej. Od jesieni 1914 r. był żołnierzem I Brygady Legionów. Brał udział w kampanii wołyńskiej. Po kryzysie przysięgowym w lipcu 1917 r. powrócił do Krakowa. Od 1918 r. pracował w sądownictwie, potem w 1937 r. przeniósł się do Brzeska, gdzie był komornikiem Sądu Grodzkiego. Był aktywnym działaczem społecznym.

We wrześniu 1939 r. nie został zmobilizowany, pomimo przydziały do 75 pp.. W październiku 1939 r. otworzył w Brzesku własne biuro prane, w którym odbyło się spotkanie dla kilku znajomy. Podczas którego podjęto decyzję o rozpoczęciu pracy konspiracyjnej. Początkowo zajmował się wydawaniem i kolportowaniem biuletynu radiowego, opracowywanego w oparciu o audycje radia z Angers. Następnie od listopada 1939 r. był zaprzysiężony jako zastępca komendanta Obwodu SZP Brzesko – Wojciecha Kapusty. Jako „Sprężyna” brał udział w werbowaniu nowych członków oraz tworzeniu nowych struktur organizacyjnych na terenie obwodu Brzesko. W kwietniu 1941 r. działalność została przerwana na skutek denuncjacji konfidenta gestapo. Ostrzeżony o aresztowaniach gestapo wyjechał do Warszawy, a gestapo aresztowało jego ciężarną żonę, wypuszczoną po urodzeniu córki w więzieniu. Zaopatrzony w fałszywe dokumenty na nazwisko Józef Gołda przyjechał do Krakowa w maju 1942 r. Zaangażował się w działalność konspiracyjną Stronnictwa Demokratycznego i przyjął stanowisko kierownika komórki kontrwywiadu SD. Do jesieni udało mu się utworzyć sprawnie działającą sieć informacyjną. Miał współpracowników min. w kripo, policji granatowej i urzędach pocztowych. We wrześniu 1942 r. nawiązał kontakty z Armią Krajową. Został skontaktowany z komendantem II Odcinka Obwodu AK Kraków – Miasto kapitanem K. Piskorzem „Kornelem”, „Ścigajem”, od którego otrzymał zlecenie zorganizowania komórki wywiadu i kontrwywiadu na podległym mu terenie i pełnienia funkcji jej szefa. Zorganizowana przez niego komórka otrzymała nazwę „Szerszeń”. Wkrótce połączył kierowane przez siebie komórki kontrwywiadu w jeden sprawnie działający organizm. W 1943 r. został awansowany do stopnia sierżanta podchorążego. Na przełomie 1943/44 r. był szefem kontrwywiadu inspektoratu, potem do stycznia 1945 r. oficerem kontrwywiadu Zgrupowania AK „Żelbet”. Dzięki jego pracy wykryto wielu konfidentów gestapo i policji niemieckiej. Do największych sukcesów należy rozpracowanie obsady krakowskiego gestapo i kripo i sporządzenie albumów ze zdjęciami gestapowców i opisami ich funkcji oraz personaliami. Stworzył też liczącą kilkaset nazwisk konfidentów i agentów.  Dzięki jego pracy uniknęło aresztowania wielu krakowskich działaczy konspiracyjnych. Wielokrotnie zmieniał nazwiska, a dzięki konsekwentnie przestrzeganym zasadom konspiracji przetrwał na wolności do końca okupacji. 1 stycznia 1945 r został mianowany podporucznikiem czasu wojny z starszeństwem.

Po wejściu wojsk sowieckich do Krakowa zaprzestał działalności konspiracyjnej i pod prawdziwym nazwiskiem zamieszkał wraz z rodziną przy ulicy Starowiślnej 52/12. 5 lutego 1942 r. do jego mieszkania wkroczyli funkcjonariusze UB. Po przeszukaniu mieszkania zabrano dokumenty konspiracyjne oraz wspomniany album ze zdjęciami gestapowców i konfidentów. Sam Czapkiewicz został przetransportowany do siedziby UB przy Placu Inwalidów, gdzie poddano go długotrwałemu przesłuchaniu. Zaproponowano mu współpracę z UB, a po odmowie był bity i maltretowany, złamano mu palec i skradziono złotą obrączkę. Po paru dniach został zwolniony. Zatrudnił się jako komornik Sądu Grodzkiego w Krakowie. 27 września 1945 r. ujawnił się przed Komisją Likwidacyjną ds. byłych AK w Krakowie i został zweryfikowany w stopniu porucznika. Podjął się następnie pracy w Stronnictwie Demokratycznym, zorganizował koło SD „Kazimierz”, brał udział w uroczystościach organizowanych przez związki kombatanckie. Pomimo wszystko nadał był nękany przez funkcjonariuszy WUBP, wśród których byli również dawni konfidenci gestapo. Był zatrzymywany na przesłuchiwania, nakłaniany do współpracy, otrzymywał listowne pogróżki, grożono jego rodzinie. 16 października 1950 r. został zatrzymany w swoim biurze przy ul. Paulińskiej 2, uwięziono go w areszcie przy Placu Inwalidów, a następnie decyzją Prokuratury Wojewódzkiej w Krakowie aresztowano pod zarzutem współpracy z Niemcami. W czasie śledztwa był brutalnie bity, włącznie z wyrywaniem włosów, łamaniem żeber, wybijaniem zębów. Międzyczasie został przeniesiony do Warszawy i osadzony w więzieniu mokotowskim.24 października 1951 r. Sąd Wojewódzki dla m. Warszawy, pod przewodnictwem T. Gdowskiego, skazał go na 10 lat więzienia z art. 2. dekretu z 31 sierpnia 1944 r. (o wymiarze kary dla faszystowskich zbrodniarzy), utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na lat 5 oraz przepadek całego mienia.  Jego obrońcą był Mieczysław Maślanko, rodziny nie wpuszczono na salę rozpraw. 11 czerwca 1952 r. Sąd Najwyższy w Warszawie zatwierdził jego wyrok. Od 22 czerwca 1952 r. przebywał w Centralnym Więzieniu we Wronkach, następnie w więzieniu w Sztumie i Rawiczu. Ciężko zachorował na skutek obrażeń odniesionych w śledztwie, w związku z czym udzielono mu przerwy w odbywaniu kary od 5 kwietnia 1955 r. do 5 kwietnia 1956 r. Do więzienia jednak nie wrócił, ułaskawiony przez Radę Państwa na podstawie amnestii z 27 kwietnia 1956 r..

Zmarł 19 marca 1961 r. w Krakowie, został pochowany na cmentarzu Podgórskim.

Był odznaczony Krzyżem Walecznych, Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami, Krzyżem Partyzanckim, Medalem Zwycięstwa i Wolności.

Był ożeniony z Genowefą Byrską (żołnierzem AK, „Juna”).

Bibliografia:

Tadeusz Łaszczewski, Czapkiewicz – Kostka Stanisław, (1893 - 1961), [w:] Małopolski Słownik Biograficzny Uczestników Działań Niepodległościowych 1939 – 1956, tom 10, Kraków 1999, s. 30 – 33.