Archiwum ofiar terroru nazistowskiego i komunistycznego w Krakowie 1939 - 1956

Imię: Aleksandra

Nazwisko: Mianowska

Pseudonim: Kama, Krysta

Organizacja: Armia Krajowa (AK); Stronnictwo Demokratyczne

  • Imiona rodziców:
  • Data zatrzymania: 4.12.1940
  • Data urodzenia: 16.07.1912
  • Miejsce urodzenia:
  • Data śmierci: 09.11.2000

Biogram

Aleksandra Mianowska pseud. „Kama”, „Krysta”, urodziła się 16 lipca 1912 roku w Rusocicach, żołnierz Związku Walki Zbrojnej-Armii Krajowej (ZWZ-AK), pielęgniarka Polskiego Czerwonego Krzyża (PCK), działaczka Rady Głównej Opiekuńczej (RGO), Stronnictwa Demokratycznego (SD), organizacji „Pomoc Żołnierzowi” (PŻ), Rady Pomocy Żydom „Żegota”; dr praw i nauk humanistycznych, wykładowca na Uniwersytecie Jagiellońskim (UJ) oraz w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej (PWST) w Krakowie, poetka, aktorka, reżyserka, tłumaczka, dziennikarka. Córka Marii i Aleksandra Siwadłowskich, nauczycieli.

Była wszechstronnie wykształcona. Po ukończeniu szkoły powszechnej w Olszanicy i gimnazjum sióstr urszulanek w Krakowie uzyskała następujące dyplomy: Studium Pedagogicznego (1934), Szkoły Nauk Politycznych (1936), Wydziału Filozoficznego UJ (filologia polska i klasyczna, 1937), Wydziału Prawa i Administracji UJ (1938). Rozpoczęła pracę na UJ jako asystentka wybitnego prawnika prof. Jerzego Langroda. W 1936 roku poślubiła Walerego Biegay-Mianowskiego, referendarza w Wydziale Rolnictwa Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie. Po wybuchu wojny we wrześniu 1939 roku mąż wyruszył na front. Aleksandra wraz z pracownikami Urzędu Wojewódzkiego została wysłana do Lublina, aby stawić się do dyspozycji wojska. Po wkroczeniu wojsk sowieckich do Polski powróciła do Krakowa. W październiku 1939 roku zaangażowała się we współpracę z PCK, a następnie, 1 listopada, podjęła służbę w organizacji konspiracyjnej Służba Zwycięstwu Polski, w ramach której 7 listopada, zaopatrzona w przepustkę PCK, wyjechała na Lubelszczyznę w celu sporządzenia spisów rannych, poległych żołnierzy Wojska Polskiego i zebrania pamiątek dla ich rodzin, a także w poszukiwaniu zaginionego męża. Od grudnia 1939 roku do 4 grudnia 1940 roku pracowała jako ochotniczka pielęgniarka w szpitalu jeńców wojennych przy ulicy Skarbowej 6 w Krakowie, a następnie przy ulicy Kopernika 26, u jezuitów, w części budynków klasztornych udostępnionych przez zakon. Jej działalność dalece wykraczała poza zwykłe obowiązki pielęgniarki. W styczniu 1940 roku pomogła w ucieczce rannemu lotnikowi ppor. Feliksowi Szyszce. Zorganizowała akcję dożywiania chorych na gruźlicę, przywiezionych ze szpitala św. Łazarza i z sanatorium w Zakopanem. Wraz m.in. z Karoliną Lanckorońską opiekowała się 300 polskimi jeńcami chorymi na gruźlicę, przybyłymi 3 października 1940 roku z obozów w Niemczech. Jako żołnierz ZWZ pseudonim „Kama” przekazywała wiadomości z nasłuchu radia i z prasy podziemnej, pomagała chorym w nawiązaniu kontaktu z rodziną. 4 grudnia 1940 roku została aresztowana i była przesłuchiwana w gestapo przy ulicy Pomorskiej 2, następnie więziona przez sześć tygodni w więzieniu przy ulicy Montelupich. Niemcy łączyli ją ze sprawą zniszczenia z 3 na 4 grudnia 1940 roku niemieckiej ekspozycji Pierwsza wystawa wzorów dystryktu krakowskiego w Pałacu Sztuki. Uwolnienie nastąpiło dzięki wstawiennictwu Stanisława Kłodzińskiego (pracownika kancelarii szpitala przy Skarbowej, późniejszego więźnia Montelupich i Auschwitz, wówczas studenta trzeciego roku medycyny) i Teresy Sikorskiej (później Szafrańskiej, która prowadziła kantynę w szpitalu) u zwierzchnika szpitala jenieckiego, okulisty dr Nitscha. Znał on Aleksandrę z pracy w szpitalu, a ponieważ w tym czasie leczył wysoko postawionego gestapowca, to poprosił go o interwencję w sprawie Mianowskiej.

Na początku 1941 roku pod pseudonimem „Krysta” rozpoczęła współpracę z konspiracyjnym Stronnictwem Demokratycznym. Brała też udział w akcji Społecznej Organizacji Samoobrony (SOS) oraz działała w RGO, gdzie wkrótce została zastępczynią, a następnie naczelniczką Wydziału VII Propagandy i Ofiarności. W listopadzie 1942 roku otrzymała nominację na komendantkę PŻ (Pomoc Żołnierzowi) Obwodu Kraków AK. Po zaliczeniu kursu rekruckiego w Krakowie i instruktorskiego w Warszawie prowadziła szkolenia peżetek w zakresie pracy konspiracyjnej. W jej mieszkaniu często przygotowywały one paczki, wysyłane później do więzień. Część środków otrzymywała z SOS, pozostałe pozyskiwała sama, jeżdżąc po okolicach Krakowa z ramienia RGO. Pomagała jej też matka, zdobywając żywność na placach targowych. Znała języki obce (angielski, francuski, niemiecki, łacinę), dlatego opiekowała się zbiegłymi jeńcami alianckimi, m.in. kanadyjskim lotnikiem Hubertem Brookesem, szkockim sierż. piechoty Johnem Duncanem; obaj zostali przerzuceni do partyzantki w Limanowskie. W dostarczaniu papierów ukrywającym się osobom korzystała z pomocy komórki legalizacyjnej SD. Współpracowała z „Żegotą” z ramienia SD, często też ratowała Żydów na własną rękę. Tak było w przypadku Huberta Gardego, któremu udzielała korepetycji jeszcze przed wojną – zdobyła dla niego i jego ojca dokumenty i pracę w Baudienst (Służbie Budowlanej). Opiekowała się chorą dziewczynką, Felicją Seifert, a kiedy ta wyzdrowiała, przewiozła ją do Warszawy, do matki, która wraz córkami uciekła z getta w Dębicy. Współpracowała także z prasą podziemną: „Dziennikiem Polskim”, „Tygodnikiem Polskim”, „Kurierem Powszechnym” i „Wiadomościami”. Była kierowniczką działu literatury dziecięcej w konspiracyjnym wydawnictwie Stefana Kamińskiego. 8 sierpnia 1944 roku uniknęła aresztowania przez gestapo w centrali RGO przy ulicy Krowoderskiej 5, wyszła bowiem do drukarni w sprawie swojej pracy Społeczeństwo polskie w tworczości Elizy Orzeszkowej. Poszukiwana przez gestapo, skutecznie się ukrywała do końca wojny, jednak nie zaprzestała współpracy z podziemną prasą. W 1946 roku w Puszczy Solskiej uczestniczyła w ekshumacji zbiorowej mogiły, w której spoczywał jej mąż, poległy we wrześniu 1939 roku. „Byli pochowani w piachu, (…). Gdy wzięłam do ręki wysoko sklepioną czaszkę, nie miałam wątpliwości: to był Walery. Miał charakterystyczną, piękną twarz. Był urodziwy wewnętrznie i zewnętrznie”. Po wojnie pracowała w wydawnictwie Stefana Kamińskiego. Wydała, opracowaną w okresie ukrywania się przed gestapo, adaptację Przypadków Robinsona Kruzoe Daniela Defoe oraz swojego autorstwa Bajki dla braciszka. W wydawnictwie Kamińskiego pełniła funkcję kierownika literackiego i redaktora literatury pięknej. W 1946 roku powróciła na Uniwersytet, była kolejno asystentką i wykładowcą w Katedrze Prawa Administracyjnego, w 1947 roku uzyskała tytuł doktora praw. Uznana za „obcą klasowo”, odeszła z UJ 31 sierpnia 1950 roku i rozpoczęła, z dużym powodzeniem, karierę aktorki. Pod pseudonimem Czarnocka występowała w wielu teatrach, m.in. w Katowicach, Nowej Hucie (teatr Nurt) i Krakowie (Teatr Stary). Od 1956 roku była pedagogiem na Wydziale Aktorskim PWST. Szykanowana, po trzech latach odeszła z pracy. Po uzyskaniu dyplomu z reżyserii w 1960 roku przez kolejne 23 lata pracowała jako reżyser. W Krakowie wystawiła m.in. Rosmersholm Henryka Ibsena w Teatrze Kameralnym, Krzesła Eugene Ionesco z Jerzym Grotowskim w Teatrze Starym. Stworzyła Klub Miłośników Teatru w Krakowie, gdzie dwa razy w miesiącu prowadziła Wieczory Teatralne. W 1969 roku uzyskała doktorat nauk humanistycznych Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Tłumaczyła z języka angielskiego, hiszpańskiego i niemieckiego, przygotowywała adaptację sztuk, m.in. Ionesco, Tennessee’go Williamsa i Josepha Conrada. W latach 1985–1991 ogłosiła szereg artykułów w „Przeglądzie Lekarskim. Oświęcim”, opisując okupację oraz ludzi zasługujących na pamięć. W 1980 roku Instytut Yad Vashem przyznał jej dyplom i medal Sprawiedliwej wśród Narodów Świata. Powołując się na „ważne względy społeczne”, władze PRL dwukrotnie odmówiły jej wydania paszportu na wyjazd do Izraela. Fotografię drzewka z Yad Vashem przywiozła jej Ela Manor (Felicja Seifert), której, o czym wspomniano powyżej, ocaliła życie. Aleksandra Mianowska zmarła 9 listopada 2000 roku w Krakowie w wieku 88 lat, spoczywa na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

 Bibliografia:

Anna Czocher, Dobrochna Kałwa, Barbara Klich-Kluczewska, Beata Łabno, Wojna to męska rzecz? Losy kobiet w okupowanym Krakowie w dwunastu odsłonach (katalog do wystawy), Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, Kraków 2011, str. 78- 83